Bommen Berend

Hier tref je allerlei topics aan die te maken hebben met geschiedenis en de oudheid.
Gebruikersavatar
baphomet
Administrator
Administrator
Berichten: 23234
Lid geworden op: za 21 aug 2010, 16:08

zo 28 aug 2011, 16:24

En op deze Zondag kan ik als trotse 'Stadjer' natuurlijk niet onder het feit uit komen dat ik wat aandacht moet besteden aan een prachtig stuk geschiedenis waar ik als Groninger dan ook oprecht trots op ben! Zoals velen van jullie weten voel ik me géén Nederlander maar wel een Groninger! Ik kan het dan ook nog steeds moeilijk verkroppen dat onze grond is leeggeroofd door de rest van Nederland en wij daar verhoudingsgewijs niets voor terug hebben gekregen! Daarom zou ik dan ook graag met terugwerkende kracht een compensatie willen zien van de Nederlandse overheid of van die gestoorde domme moffenhoeren von Oranje die al veel te lang onrechtmatig op de troon zitten! Het blijft jammer dat Karst T. onschuldigen heeft gedood en niet dat tuig van Oranje! Maar hopelijk staat er snel een nieuwe Karst T. op die het kunstje wel goed uit weet te voeren!

Anyways, terug naar waar ik wat over wilde gaan vertellen en weer even weg van de frustraties die ik koester jegens dat verknipte oranje tuig dat in mijn ogen een gruwelijke dood verdiend!



Maar goed... Bommen Berend dus... Of ook wel het Gronings ontzet... Ik kan nu het hele verhaal hieronder gaan zitten uittikken, maar ik ben zo brutaal dat ik even Wikipedia raadpleeg... Leest U even mee...???

Met het Groningens Ontzet, Achtentwintigsten of Bommen Berend genoemd, wordt gevierd dat de stad Groningen in het rampjaar 1672 het beleg door Bernhard von Galen, bisschop van Münster had doorstaan.

Op 28 augustus van dat jaar (18 augustus volgens de juliaanse kalender), en na een beleg van amper een maand gaf de bisschop zijn troepen opdracht zich terug te trekken.

De Bisschop werd (en wordt) in de volksmond Bommen Berend genoemd vanwege het veelvuldige gebruik van door kanonnen afgeschoten bommen, voor die tijd het modernste wapentuig, waarmee aanzienlijke schade werd aangericht binnen de stadsmuren.

Historische context

De prins-bisschop van Münster meende aanspraak op de gebieden in en om Groningen te kunnen maken omdat deze ooit tot zijn bisdom hadden behoord. De Ommelanden maakten tot de instelling van het bisdom Groningen, in 1559, kerkelijk deel uit van het bisdom Münster. Westerwolde maakte kerkelijk geen deel uit van dat bisdom, maar was wel deel van het wereldlijke prinsbisdom. De jonge Nederlandse Republiek werd in 1672 van alle kanten aangevallen en zo zag hij zijn kans schoon het "onbeschermde" noorden aan te vallen om zijn aanspraken hard te maken.

Voorgeschiedenis

Reeds in 1665 had de Bisschop van Münster een inval gedaan in Westerwolde (het gewest dat het langste toebehoorde aan het bisdom Münster). In de grensdorpen Walchum, Dersum en Heede werden de Munsterse soldaten gelegerd. Aangezien de legerleiding op de hoogte was van de verraderlijke moerassige landen in de grensgebieden en de Nederlandse tactiek van het inunderen (= onder water zetten) van deze gebieden, verzonnen zij een list om naar de Westerwoldse dorpen te komen. Vermoedelijk richting Sellingen, via de Hasseberg, maakten zij een enkele kilometers lange kunstmatige weg door het drassige gebied. Zij gebruikten hiervoor rijshout, schuurdeuren, palen en allerlei ander materiaal. Alvorens verder te trekken naar de vestingen Bourtange en Winschoten en het huis te Wedde, maakten zij kwartier in het dorpje Jipsinghuizen, om precies te zijn op en om de natuurlijke hoogte "de Spinberg". Een (naar verhouding klein) garnizoen uit Bourtange, wist de overrompelde Munsterse troepen weg te jagen zodat zij halsoverkop terug moesten vluchten door het moeras. Nadien maakten de Bourtanger soldaten de gefabriceerde weg onklaar door het in brand te steken. Dat het garnizoen uit Bourtange deze overwinning behaalde was mede te danken aan koster Willem Maartensz. uit Vriescheloo. Het verhaal wil dat hij bij aankomst van het garnizoen uit Bourtange in Jipsinghuizen op zijn trompet zó hard het Wilhelmus speelde, dat de Munstersen dachten dat zij door een heel regiment Nederlandse troepen waren omsingeld. Aangezien zij hun wapens ook nog eens onklaar weg hadden gezet, werd dit voor Bommen Berend een gevoelige nederlaag. De legende vertelt ook dat Willem Maartensz. een flinke beloning voor zijn optreden kreeg. Hij zou namelijk een boerderij mogen bouwen op de plek die later de Staakenborgh zou heten (tussen Vlagtwedde en Bourtange). De gebeurtenis van het militaire treffen bij de Spinberg staat ook wel bekend als de Slag bij Jipsinghuizen (1665). Straatnamen als Heidenslegerweg en het Bisschopskerkhof herinneren hieraan.

De opmars naar de vestingstad Groningen (1672)

Nadat een reeks steden en vestingen in Twente, Salland en de kop van Overijssel waren ingenomen, trok het leger van de bisschop via Bentheim naar Coevorden waar op 7 juli het beleg werd opgeslagen. Na enkele dagen strijd, gaf de stad zich over waarna het bisschoppelijke leger richting de sterkte Bourtange trok. Daar was inmiddels al paniek uitgebroken, aangezien de pas door de bisschop veroverde vesting Coevorden als een onneembare sterkte bekend stond. In die dagen was het echter zo dat veelal de leiding van de verdediging in de vestingsteden in handen was van burgemeesterszonen, in plaats van kundige militairen. Daar kwam bij dat als de bisschop vernam dat hij het niet met kanonskogels kon winnen, hij overging op een andere strategie: namelijk die van het innemen van een stad door geld en goud. De vesting Bourtange stond echter onder leiding van de bekwame kapitein Bernard Johan Prott. Op 11 juli 1672 eiste de Munsterse opperbevelhebber Heinrich Martel de vesting in naam van de bisschop op. Kapitein Prott en zijn garnizoen weigerden. Daarop liet Martel weten dat bij de overgave van de vesting er ook "schone conditieën" waren te bespreken, te weten: 200.000 gulden voor Prott en zijn officieren én indien dit niet genoeg was een groot adellijk stift in Westfalen. Wat Prott hierna deed was in die bange dagen een uniek staaltje van dapperheid en trouw tonen aan de Republiek. Hij weigerde en liet daarbij aan de bisschop weten dat er in Bourtange voor hem 200.000 kogels lagen te wachten indien hij het beleg niet opbrak. Na enkele dagen van beschietingen moest de bisschop in Prott en de fortresse Bourtange zijn meerdere erkennen. Het kostte hem enige moeite om daarna langs Bourtange te geraken met zijn leger, maar het lukte toch en nam in de dagen erna het Huis te Wedde in en de plaats Winschoten.

Het bestuur van de Landschap Drenthe had inmiddels asiel gezocht en gevonden in de stad. De drost van Drenthe was hier echter niet bij. Drost Van Bernsaw meende meer voordeel te kunnen halen uit collaboratie en had de wijk genomen naar Kampen. Hierop benoemden de Drenten Carl von Rabenhaupt tot drost van Drenthe. Hij had ook al de leiding op zich genomen van de Groninger verdediging.

Om richting de stad Groningen op te trekken was het leger van de bisschop genoodzaakt om dit via de Hondsrug te doen, over de eeuwenoude heerweg die van Groningen liep naar het Westfaalse achterland. De omliggende gebieden rond de stad die bestonden uit laaggelegen veengebieden en de Drentse beekdalen waren namelijk onder water gezet (geïnundeerd) op last van de Nederlandse opperbevelhebber Rabenhaupt.

Zijn hoofdkwartier richtte hij in in een schansje bij het plaatsje Deurze. De plaats van deze schans draagt sinds die tijd de naam "het Poepenhemeltje". ("Poepen" is de verbastering van het Duitse woord "Buben", in de betekenis van "onbeschaafden".)

De belegering van de trotse hoofdstad van Stad en Lande

De troepen van de bisschop sloegen het beleg op voor Groningen op 21 juli. De verdedigers werden gesteund door een groot aantal gevluchte Drenten. Het gewest had zeer te lijden: het omringende platteland werd leeggeroofd door de troepen van de bisschop.

De doorslag voor de uiteindelijke beslissing tot terugtrekken lag in het feit dat zijn bondgenoot, de keurvorst van Keulen, een nederlaag had geleden bij het plaatsje Nienhuis bij Garrelsweer en zijn eigen troepen waren teruggeslagen bij Noordhorn waardoor zijn rugdekking in gevaar kwam. Bovendien had de bisschop verzuimd om de toevoer naar de stad te blokkeren. Hij naderde de stad vanuit het zuiden, maar aan de noordzijde bleef de stad bereikbaar. De verovering in 1594 was vooral geslaagd omdat de stad toen wel geheel ingesloten was.

De bommen van Bommen Berend raakten vooral de zuidkant van de stad, terwijl de nieuwe uitleg in het noorden van de stad buiten het bereik van zijn geschut bleef. De nieuwe omwalling van de stad die was aangelegd bij de uitleg bewees zijn waarde.

Op 28 augustus zag Von Galen zich genoodzaakt af te druipen met slechts de helft van zijn 24.000 man tellende leger.

Pas op 29 december kwam de vesting Coevorden weer in staatse handen. Hierbij maakte Von Rabenhaupt dankbaar gebruik van Meindert van der Thijnen die kaarten van Coevoerden naar Groningen smokkelde.

De Groninger zegepraal was voor Vondel reden tot een lofzang en voor Den Haag een lichtpunt in dit rampjaar, waarin de regering radeloos, het volk redeloos en het land reddeloos leek.

De Engelsen werden door de Nederlandse vloot van zee geveegd en het Franse leger strandde op de Hollandse Waterlinie en het Keulse leger liep vast in de Groninger modder.

Festiviteiten

Het feest wordt vanaf 1700, na de invoering van de gregoriaanse kalender, op 28 augustus gevierd. De overheidsinstanties en veel bedrijven zijn dan gesloten.

Wanneer 28 augustus op een zondag valt (zoals in 2005) wordt Groningens Ontzet op zaterdag 27 augustus gevierd.

Deze dag is sinds die tijd de belangrijkste feestdag voor stad en ommelanden met een groot aantal feestelijkheden, een kermis, een groot vuurwerk en een muziekevenement op de drafbaan.

Sinds de opkomst van het houden van dure renpaarden door rijke Groninger boeren in de zeventiende en achttiende eeuw maken paarden een belangrijk onderdeel uit van de festiviteiten. Zo is er een paardenkeuring en zijn er drafwedstrijden.

In 2007 werd het Gronings Ontzet bijgewoond door Koningin Beatrix in verband met het 150-jarig bestaan van het "Peerdenspul".

Grote Griet

Grote Griet was de naam van het kanon dat de Stadjers in 1672 gebruikten om bisschop Bommen Berend vanuit de stad Groningen te beschieten.

Het was (volgens overlevering) zo nauwkeurig, dat men een bord wittekool met spek voor de neus van de bisschop wegschoot, precies op het moment dat hij in Essen aan de maaltijd wilde beginnen. De Groningers maakten daarop dit loflied op het kanon:

Grote Griet ben ik gehieten,
Om wijd en weer kon ik wel schieten,
Ik kreeg een kogel in mijn mond,
Ik schoot hem door de Haarder toren,
En toen nog zeven voet in de grond.

Als er in Groningen boeskool (Gronings voor stamppot witte kool) wordt gegeten, dan wordt er nog steevast gevraagd: "Hebben we oorlog vandaag?"

Trivia

Op de Grote Markt van Groningen bevindt zich café De Groote Griet, dat naar het kanon is genoemd.

Al met al een prachtig stuk geschiedenis dat mijns inziens precies laat zien hoe wij Grunnegers zijn... Lekker stug en nuchter volk dat trots is op stad en ommeland en dit dan ook altijd (ook nu nog) met hand en tand zullen verdedigen! Kop d'r veur dus! En nait soezen mienjong!







Hieronder in de comments kan het verder...


1119 AD
Gebruikersavatar
Neut
Super QFF-er
Super QFF-er
Berichten: 1499
Lid geworden op: di 10 mei 2011, 15:32

zo 28 aug 2011, 17:29

Ik wordt het ook schijt ziek om voor Hollander uitgemaakt te worden, diegenen die alles naar die twee delen wouden sluizen.. Ik geef eigenlijk geen fluit om cultuur, maar ik vind natuurlijke restauratie projecten zoals het Markdal bij ons in Bredtjedah wel mooi, zou overal mogen/moeten gebeuren van mij. Hop terug de natuurlijke cyclus weer in. :)
Gebruikersavatar
Vortex
Super QFF-er
Super QFF-er
Berichten: 730
Lid geworden op: zo 14 nov 2010, 21:17

zo 28 aug 2011, 18:21

Zonde om een artikel zo te beginnen!

:unsure:
nosce te ipsum
Gebruikersavatar
baphomet
Administrator
Administrator
Berichten: 23234
Lid geworden op: za 21 aug 2010, 16:08

zo 28 aug 2011, 18:34

Hoezo zonde? ;-) ik haat dat Oranje tuig en het staat me vrij om dat te uiten toch?? We zijn allemaal veel te poeslief voor dat tuig von Oranje! En voor het uiten van mijn mening kunnen ze me nog steeds niet opsluiten!
1119 AD
Gebruikersavatar
baphomet
Administrator
Administrator
Berichten: 23234
Lid geworden op: za 21 aug 2010, 16:08

zo 28 aug 2011, 18:44

Daarnaast is het gewoon een feit dat de Groningse bodem is leeggeroofd en dat daar verhoudingsgewijs te weinig voor terug is gekomen! Sterker nog, een deel van de randstad is gebouwd met het geld dat de Nederlandse overheid verdiende aan het gas uit onze bodem! Maar als er eens een verzoek kwam uit het Noorden ten behoeve van verbetering van infrastructuur of weet ik het wat dan was het negen van de tien keer gewoon een NEE vanuit Den Haag!

Dit zijn gewoon feiten en tja ik schroom niet om deze te verwoorden en of op te schrijven!
1119 AD
Gebruikersavatar
Vortex
Super QFF-er
Super QFF-er
Berichten: 730
Lid geworden op: zo 14 nov 2010, 21:17

zo 28 aug 2011, 18:56

Uiteraard ben je vrij om je mening te uiten op een manier die jij geschikt vind.

[hide]
Het blijft jammer dat Karst T. onschuldigen heeft gedood en niet dat tuig van Oranje! Maar hopelijk staat er snel een nieuwe Karst T. op die het kunstje wel goed uit weet te voeren!
Tja zodra je oproept tot geweld kunnen ze wel degelijk stappen tegen je ondernemen lijkt me zo. Nu kan je natuurlijk discussiëren of je mening zoals deze hier is neergezet aan deze beschrijving voldoet. Maar als jij gaandeweg stokken uit wil delen waarmee ze je potentieel op een later tijdstip mee kunnen slaan, be my guest.[/hide]

De reden dat ik vind dat je een artikel (willekeurig welk) niet zo dient te beginnen is omdat je een geloofwaardig en informatief platform wil zijn. Ten minste dat is wat ik er van begrepen heb en zoals IK QFF (graag) zie.
Tevens laat je geregeld vallen dat je QFF wil laten groeien in de toekomst. Voor wat betreft de artikelen zie ik dit voor de lange termijn alleen slagen als je keer op keer goede onderbouwde en informatieve schrijfsels neerzet.
In de inhoud van een artikel wil IK geïnformeerd worden over het aangehaalde onderwerp. Jouw persoonlijk sentiment dien je in mijn beleving dan ook maar te bewaren voor in de comments.

IK vind dat je een artikel an sich moet kunnen lezen en als info moet kunnen gebruiken los van de gegeven comments.

Wat ook misschien wenselijk is om in de toekomst te groeien als QFF zijnde is als er meer door andere websites naar QFF verwezen wordt of als er artikelen van QFF gequote worden.

Hiermee creëer je meer dan alleen naamsbekendheid.

Als we dit artikel als voorbeeld nemen dan kan ik me zo voorstellen dat een andere website niet jouw persoonlijke verwensingen naar het koningshuis wil overnemen daar het niet bijdraagt aan het onderwerp. Strippen we vervolgens dit artikel daarvan dan houden we een wiki pagina en wat YT filmpjes over. Kan me niet indenken dat ze voor deze info een bronvermelding naar QFF zouden plaatsten.

En ff voor de duidelijkheid. Ook ik ben niet de grootste fan van tante Bea. En het is geen aanval naar jou als persoon toe, maar meer een advies om misschien even stil te staan bij wat je plaatst en hoe dat overkomt voor anderen. Doe ermee wat je wilt.

B)
nosce te ipsum
De volgende gebruiker(s) zeggen bedankt: Dromen
Omhoog
Gebruikersavatar
combi
Administrator
Administrator
Berichten: 15988
Lid geworden op: za 21 aug 2010, 21:27

zo 28 aug 2011, 19:00

Zonde voor het verhaal en zonde voor Nederland, verder kan ik het niet beter uitleggen dan Vortex wat het voor qff betekenen zou kunnen doen :silly:
Gebruikersavatar
baphomet
Administrator
Administrator
Berichten: 23234
Lid geworden op: za 21 aug 2010, 16:08

zo 28 aug 2011, 19:11

Vreemd dit mensen! Ik schrijf al een jaar wat er in me opkomt en het is zeker niet voor het eerst dat ik mijn mening geef over dat tuig von Oranje of over de gaswinning uit de bodem van MIJN geboortegrond! Dit voelt opeens oprecht héél raar aan dit commentaar, daar ik niemand ooit eerder hierover hoorde en dat terwijl QFF bol staat van dit soort artikelen! En vergeet niet dat de bijna 1000 artikelen eigenlijk allemaal bol staan van meningen die ik heb over bepaalde zaken!!!

Maar goed daar ik een dik jaar geleden op het idee kwam QFF op te starten met als insteek dat wij een platform zijn waar mensen hun mening VRIJ kunnen uiten, zonder censuur en zonder daarover op hun vingers getikt te worden, vind ik het raar dat mensen nu opeens komen met vage argumenten als jouw mening interesseert me niet ik wil een informatief verhaal lezen. Misschien is QFF dan een verkeerde plek voor je te tere zieltje!? Ik weet niet hoor...
1119 AD
Gebruikersavatar
baphomet
Administrator
Administrator
Berichten: 23234
Lid geworden op: za 21 aug 2010, 16:08

zo 28 aug 2011, 19:18

En wat ik er mee doe dat is inderdaad aan mij, en ik doe er niets mee lach er om en denk er het mijne van! Verder ga ik gewoon door zoals ik ben (sorry ik kan me niet anders voor doen dan ik ben, daar ben ik en te eerlijk en te nuchter voor!) en laat ik me niet door anderen vertellen hoe ik QFF neer moet zetten of wat dan ook! Verder blijf ik gewoon doorgaan met waar ik goed in ben! Als het allemaal zo slecht was dan was ik vast ook niet elke week opnieuw op de radio te horen lijkt me. Want geloof mij ze screanen heus wat er hier geschreven wordt bij Radio Veronica en als dat te bizar of te heftig was dan was het Zondagse kwartiertje QFF op Veronica al niet meer geweest! Verder no hard feelings, maar dit is gewoon wat ik er van vind!

And i'll just keep on truckin'! En wil je niet meerijden in The Convoy, dan neem je toch een andere afslag!??

[video][/video]
1119 AD
Gebruikersavatar
combi
Administrator
Administrator
Berichten: 15988
Lid geworden op: za 21 aug 2010, 21:27

zo 28 aug 2011, 19:26

en laat ik me niet door anderen vertellen hoe ik QFF neer moet zetten of wat dan ook! Verder blijf ik gewoon doorgaan met waar ik goed in ben!
Moet je ook vooral doen maar als je een mening van een ander al zo opvat dat je het anders moet doen is toch echt een ander verhaal. Maar goed gaat nergens meer over.
Gebruikersavatar
Vortex
Super QFF-er
Super QFF-er
Berichten: 730
Lid geworden op: zo 14 nov 2010, 21:17

zo 28 aug 2011, 19:28

[quote=""baphomet""]
Misschien is QFF dan een verkeerde plek voor je te tere zieltje!? Ik weet niet hoor...[/quote]

Proest, hahaha. Komop Bapho, jezelf een beetje vermannen hoor. :proost:

Beetje jammer dat je het toch als een persoonlijke aanval ziet en er met bovestaande quote toch enigzins persoonlijk op terug reageert. Ik schat je (nog steeds) hoger in.

Maar goed, ik doelde niet op het feit dat jouw mening mij niet interesseert. Van alle QFF-ers ben je 1 van de mensen van wie ik de mening over het algemeen wel degelijk graag verneem en hoog heb staan.

Wat ik bedoelde is de devaluatie van het artikel door imo onnodig zo'n negatief sentiment te creëren.

Het gebeurt idd wel vaker en ik besloot er eens van te zeggen wat ik ervan vind. Gewoon mijn mening niks meer niks minder. Moet toch kunnen, je weet wel, zonder censuur enzo.

Zoals eerder vermeld is een en ander voornamelijk aangehaald als zijnde een advies van mijn kant. Dat jij je daar misschien niet in kan vinden is uiteraard jouw goed recht.
Het is op geen enkele wijze bedoeld als een aanval op jouw als persoon of op jouw persoonlijke mening, laat hierover (nogmaals) geen misverstand bestaan.
nosce te ipsum
Gebruikersavatar
baphomet
Administrator
Administrator
Berichten: 23234
Lid geworden op: za 21 aug 2010, 16:08

zo 28 aug 2011, 19:35

Beste Vortex, volgens mij snap jij (zoals wel meer mensen) niet altijd hoe ik dingen bedoel... Maar mijn schrijfstijl staat te boek als doordrongen van sarcasme en cynisme...

En nu begin jij opeens over persoonlijke aanvallen en shit... Zucht... Dan begrijp je het allemaal blijkbaar niet. Ik zie jouw verhaal niet als een aanval, ik geef alleen maar aan dat de mening van een ander me letterlijk geen reet kan schelen, thats all! Ik zeg nota bene nog: No Hard Feelings verder...

Maar goed, sommige mensen willen alleen lezen wat ze willen lezen... Daarom word de helft van de aanwijzingen en speldeprikjes die ik tussen de regels door heb getypt hier op QFF ook slechts door een heel erg klein select groepje begrepen en door het merendeel niet eens opgemerkt...
1119 AD
Gebruikersavatar
baphomet
Administrator
Administrator
Berichten: 23234
Lid geworden op: za 21 aug 2010, 16:08

zo 28 aug 2011, 19:38

Dat is verder ook het mooie aan QFF, iedereen kan zijn mening hier vrij uiten zonder geconfronteerd te worden met censuur of weet ik het wat... Ik geef ook slechts mijn mening, niet meer en niet minder...

Maar ik krijg toch het idee dat we hier langs elkaar heen aan het communiceren zijn... Ik bedoel het niet boos en of kwaad, en ik kan ook best tegen kritiek hoor... Maar ik geef gewoon mijn mening en dat deze nu toevallig haaks staat op die van een ander oke, so be it..

Nog maals no hard feelings verder! En nogmaals lees tussen de regels door daar staan mijn boodschappen ook! Soms wat hard en misschien wat grof ogend maar niet minder goed bedoeld!
1119 AD
Gebruikersavatar
Dromen
Administrator
Administrator
Berichten: 5033
Lid geworden op: za 21 aug 2010, 06:38

zo 28 aug 2011, 19:40

Als ik mijn mening mag geven, vind ik dat Vortex in artikel 40275 toch wel ergens een punt heeft.

En Vortex begint (in mijn ogen) juist niet mijn persoonlijk aan te vallen... Geeft alleen zijn mening over het artikel. En ik ben het daar persoonlijk iets mee eens.

Het is moeilijk om elke dag 2/3 kwalitatief goede artikels te schrijven maar zoals ik laatst al zei is het wellicht handig om redacteuren (schrijvers) te vragen.

Maargoed, dit is slechts mijn mening natuurlijk ;-)
Gebruikersavatar
baphomet
Administrator
Administrator
Berichten: 23234
Lid geworden op: za 21 aug 2010, 16:08

zo 28 aug 2011, 19:43

Het heeft NIETS met kwaliteit te maken mijns inziens, maar met de draai die ik er aan geef... En die draai staat sommigen blijkbaar niet aan...

Ik ben weg leute!

Späterz
1119 AD
Plaats reactie

Terug naar “Geschiedenis”